Lược bí làng Vạc (Hoạch Trạch-Hải Dương cũ), một sản phẩm dường như không còn “đất sống” khi công dụng lớn nhất của nó là “chải chấy” đã không còn hữu ích. Một câu hỏi đặt ra là nên giữ gìn bảo tốn phát huy làng nghề có truyền thống 300 năm hay chấp nhận thực tại sản phẩm không còn phù hợp, làng mất nghề, thợ mất việc?
Những “làng lược” vang bóng một thời
Lược bí làng Vạc (Hoạch Trạch-Hải Dương cũ), một sản phẩm dường như không còn “đất sống” khi công dụng lớn nhất của nó là “chải chấy” đã không còn hữu ích.
Nhưng nếu biết, đằng sau chiếc lược lại có một câu chuyện mang giá trị lịch sử, văn hoá rất lớn kéo dài hơn 3 thế kỷ của một làng nghề đã từng phát triển đạt với sản lượng 9 triệu chiếc/năm, nhiều người sẽ nuối tiếc, sẽ mong muốn khôi phục, gìn giữ, phát triển một làng nghề truyền thống như làng Vạc.
Cuối thế kỷ 17, Tiến sĩ Nhữ Đình Hiền, trong chuyến đi sứ nhà Thanh đã học được kỹ thuật làm lược, mang về dạy cho dân làng Vạc, biến nó thành sinh kế nuôi sống cả một vùng suốt hơn 300 năm.
Giai đoạn nghề phát triển (trước năm 1990), cả làng Vạc như một công xưởng khổng lồ, sản xuất tới 9 triệu chiếc mỗi năm, sản phẩm có mặt khắp các làng quê, thành phố trong cả nước, thậm chí XK sang các nước láng giềng, Lào, Campuchia.
Chỉ sản xuất một chiếc lược nhỏ, nhưng nghề làm lược kỳ công tới mức tạo ra một bộ từ ngữ riêng gồm 48 thuật ngữ chuyên biệt và cả một triết lý kinh tế tuần hoàn (nguyên liệu dùng làm lược, tăm, chổi; phế liệu làm chất đốt).
Hãy kể lại giá trị của sản phẩm truyền thống cho thời hiện đại.
Để làm ra một chiếc lược, mỗi công đoạn chẻ nan, nhà ken răng, mài nhẵn… đều được “phân công lao động” cho từng nhà, từng thành phần lao động (trẻ con, người già, thanh niên nam nữ, ai cũng có thể tham gia), nâng kỹ thuật trở thành “bí truyền”.
Nhưng rồi lược nhựa và dầu gội đầu ra đời, cộng thêm xu hướng thời trang tóc ngắn, uốn nhuộm phát triển, tóc dài truyền thống thưa dần, lược bí không còn “đất dùng”. Nghề của làng, không còn giữ được nữa.
Thụy Ứng (xã Hòa Bình, huyện Thường Tín, Hà Nội) – nơi được coi là cái nôi của nghề làm lược sừng Việt Nam, kéo dài suốt gần 5 thế kỷ (từ thời vua Lê Trung Tông, khoảng 1549 – 1556), cũng bị tác động mạnh bởi lược nhựa và dầu gội đầu và xu hướng thời trang tóc.
Để làm một chiếc lược chải tóc, làm từ nguyên liệu là sừng trâu, sừng bỏ, người thợ Thụy Ứng phải đi qua hơn 30 công đoạn: Rút lõi, làm mềm, ép phẳng, tạo răng, mài khe, đánh bóng… Nó đòi hỏi kinh nghiệm và đôi bàn tay khéo léo của những người thợ để đọc được vân sừng quyết định xẻ thế nào, làm gì.
Thế nhưng chiếc lược sừng nhiều công đoạn đó có giá thành cao, không cạnh tranh được với lược nhựa, giá rẻ, tiện dụng. Chưa nói đến nhu cầu dùng lược chải tóc ngày một ít đi.
Một chiếc lược làm thủ công qua 36 công đoạn cầu kỳ mà chỉ bán vài nghìn đến chục nghìn thì không ai có thể sống nổi với nghề, nói gì đến chuyện giữ chân người trẻ.
Hãy kể giá trị của sản phẩm truyền thống cho thời hiện đại
Nhìn ra thế giới, thương hiệu Stanley (ra đời năm 1913) nhờ nhà phát minh William Stanley Jr. Ông kết hợp thép không gỉ và lớp cách nhiệt chân không để tạo ra chiếc bình giữ nhiệt bền bỉ. Dòng bình Quencher của Stanley (ra đời từ 2016) là một chiếc cốc to cồng kềnh, bán rất chậm.
Nhưng năm 2025, những chiếc cốc Quencher thô kệch cổ lỗ sĩ đó đã tạo ra một kỳ tích cho thương hiệu khi đưa doanh thu bán hàng từ 70 triệu lên 750 triệu USD.
Từ một thương hiệu 100 tuổi chuyên bán bình giữ nhiệt “nồi đồng cối đá” cho dân công trình Stanley biến Quencher hành icon truyền thông được giới trẻ, văn phòng và dân TikTok săn lùng.
Thay vì chỉ dành cho công nhân xây dựng, cắm trại dòng bình Quencher đã được nhìn ra ưu điểm khác: Nước uống đủ cả ngày, có tay cầm, ống hút tiện lợi, vừa khay ô tô và quan trọng là… chụp ảnh đẹp. Bình Quencher biến thành sản phẩm dùng trong cả ngày ở bất cứ đâu, tiện dụng cho bất cứ khách hàng nào.
Mặt khác cầm một chiếc Stanley hồng hot-trend trên tay, khách hàng không chỉ uống nước. Họ đang ngầm phát đi thông điệp: Tôi uống đủ nước, tôi sống healthy, tôi có gu và tôi thuộc về cộng đồng này.
Bình Stanley được sản xuất rất đẹp với nhiều phiên bản đa dạng màu sắc, phiên bản giới hạn khiến khách hàng thay vì mua một đã mua nhiều sản phẩm đổi màu theo mùa, theo trang phục, săn tìm mua làm thành bộ sưu tập …
Vậy chiếc lược bí của làng Vạc có thể học được gì từ câu chuyện của Stanley? Thành công của Stanley cho thấy một sản phẩm bán chậm có thể do nó bán sai người, sai hoàn cảnh và sai câu chuyện. Hãy tạo lý do để người ta muốn sở hữu nó.
Bài toán của làng Vạc cũng là bài toán chung của nhiều làng nghề Việt Nam
Hay nhìn gần hơn đó làng nghề Thuỵ Ứng với cách người thợ Thuỵ Ứng đã làm để giữ nghề. Thụy Ứng ngày nay không còn chỉ có lược. Người dân đã biến thứ phụ phẩm chăn nuôi này thành hơn 200 nhóm mặt hàng với hàng nghìn mẫu mã từ thìa dĩa, bát, đót giày cho đến vòng tay, trâm cài, khung tranh, hộp trang sức…
Những món đồ mỹ nghệ bằng sừng của Thuỵ Ứng đã theo chân các đơn hàng xuất khẩu đi Nhật Bản, Hàn Quốc, Anh, Mỹ, Thụy Điển… đưa Thụy Ứng thành một trong những “làng nghề trăm tỷ” nổi tiếng của Hà Nội.
Thụy Ứng không chọn cách đứng yên hoài niệm về quá khứ. Họ giữ lại đôi tay tinh hoa của người thợ, nhưng cởi mở đón nhận máy móc, mở rộng nguồn nguyên liệu ra toàn cầu và nhường bước cho thế hệ trẻ làm truyền thông.
Lược bí, thay vì được bán là công dụng chải chấy có thể chuyển sang bán giá trị văn hóa, quà tặng di sản, và chăm sóc tóc tự nhiên/Organic…. được đóng gói thành hộp quà, túi quà cao cấp.
Thợ làng Vạc có kỹ thuật ken răng đặc biệt, kỹ thuật chẻ nan điêu luyện cùng các bí quyết xử lý nguyên liệu có thể làm ra các sản phẩm ứng dụng trong trang trí nhà cửa, đồ gia dụng bảo vệ môi trường…
Làng Vạc có di sản, có lịch sử khoa bảng rực rỡ, có sản phẩm tồn tại trên 300 năm gắn với người phụ nữ, với bà, với mẹ, có di tích nghè Hoạch Trạch, nhà thờ họ Nhữ.. kết nối tour du lịch để kể một câu chuyện, để trải nghiệm làm lược thủ công.
Hãy kể lại giá trị của sản phẩm truyền thống cho thời hiện đại. Bài toán của làng Vạc cũng là bài toán chung của nhiều làng nghề Việt Nam.
Hà Phương