Từ phòng thủ tên lửa đến cạnh tranh vị thế ở Bắc Cực, Greenland trở thành mắt xích chiến lược khiến ông Trump sẵn sàng gây sức ép với cả các đồng minh NATO.
Tổng thống Mỹ Donald Trump gần đây tăng áp lực nhằm thâu tóm Greenland, hòn đảo ở Bắc Cực vốn là vùng lãnh thổ tự trị của Đan Mạch, đồng minh NATO. Viện dẫn lý do an ninh quốc gia, ông Trump thậm chí không loại trừ khả năng sử dụng sức mạnh quân sự để kiểm soát hòn đảo, bất chấp phản đối gay gắt từ người dân Greenland và chính phủ Đan Mạch.
Để đáp trả việc các đồng minh châu Âu đồng loạt lên tiếng bênh vực Đan Mạch và tăng cường hiện diện quân sự tại Greenland, ông Trump ngày 17/1 đe dọa áp thuế 10% đối với Đan Mạch, Na Uy, Thụy Điển, Pháp, Anh, Đức, Hà Lan và Phần Lan bắt đầu từ ngày 1/2. Mức thuế sẽ tăng lên 25% từ ngày 1/6 và duy trì cho đến khi Mỹ hoàn tất thương vụ mua lại đảo Greenland.
Nhiều người Mỹ và châu Âu nói rằng Washington không cần kiểm soát hòn đảo để củng cố quốc phòng và an ninh quốc gia, song có sự đồng thuận rộng rãi rằng Greenland giữ vai trò then chốt trong thế trận phòng thủ hải quân và tên lửa của Bắc Mỹ cũng như trên toàn khu vực Bắc Đại Tây Dương.
Vị trí Mỹ, Greenland và Đan Mạch. Đồ họa: CNN
Greenland là đảo lớn nhất thế giới, nằm gần Bắc Mỹ, giữa Đại Tây Dương và Bắc Băng Dương, có dân số 57.000 người và diện tích khoảng 2,16 triệu km2. Quy mô của hòn đảo đã trở thành yếu tố thu hút sự chú ý từ các quốc gia như Mỹ, Nga và Trung Quốc khi cuộc cạnh tranh vị thế và lợi ích ở Bắc Cực ngày càng gay gắt, theo giới quan sát.
Nga coi Bắc Cực có tầm quan trọng chiến lược và đầu tư rất nhiều vào khu vực này. Trong những năm qua, Moskva đã tăng cường hiện diện không quân và hải quân tại Vòng Bắc Cực, thiết lập nhiều căn cứ mới và mở lại những cơ sở ngừng hoạt động sau Chiến tranh Lạnh.
Hoạt động hàng hải của Nga tại Bắc Cực có sự hỗ trợ đắc lực của hạm đội tàu phá băng lớn, sở hữu năng lực vượt xa Mỹ và các đồng minh cộng lại.
Năm 2019, Lầu Năm Góc trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump công bố báo cáo cho rằng Trung Quốc cũng đang chú ý đến đảo Greenland và tìm cách tăng cường hiện diện quân sự tại Bắc Băng Dương, “trong đó gồm triển khai các tàu ngầm nhằm răn đe, ngăn chặn những cuộc tấn công hạt nhân”.
Trung Quốc gần đây chú trọng vào hiện đại hóa hạm đội tàu ngầm, cũng như công bố kế hoạch chế tạo tàu phá băng hạt nhân với lượng giãn nước 30.000 tấn, nhằm tăng cường khả năng thăm dò và hiện diện ở Bắc Cực. Lầu Năm Góc cho rằng Bắc Kinh đã vạch kế hoạch phát triển các tuyến hàng hải mới hình thành ở Bắc Cực do băng tan, nhằm thiết lập “Con đường Tơ lụa Vùng cực” chiến lược ở đây.
“Tầm quan trọng của Bắc Cực có thể lớn hơn nhiều so với thời Chiến tranh Lạnh, do biến đổi khí hậu đang làm tan băng, mở ra những tuyến hàng hải mới và cho phép các bên tiếp cận những nguồn tài nguyên thiên nhiên nằm dưới lớp băng vĩnh cửu trước đây”, Thomas Newdick, biên tập viên của chuyên trang quân sự Mỹ War Zone, cho biết.
Vị trí của Greenland cũng có ý nghĩa chiến lược đặc biệt khi nằm giữa Mỹ và Nga. Greenland còn án ngữ vùng GIUK, nơi ngăn cách biển Na Uy và Biển Bắc với Đại Tây Dương. GIUK được đặt tên theo chữ viết tắt của ba vùng tại đây gồm Greenland, Iceland và Anh.
Khu vực này nằm rất gần bán đảo Kola, nơi có sở chỉ huy Hạm đội Phương Bắc của Nga. Hạm đội tàu ngầm chiến lược của Hạm đội Phương Bắc luôn phải vượt qua Vùng GIUK nếu muốn tiến ra Đại Tây Dương và áp sát bờ biển Mỹ.
“NATO luôn triển khai lực lượng hải quân đáng kể để theo dõi Vùng GIUK trong Chiến tranh Lạnh. Tính năng kỹ chiến thuật của tàu ngầm Nga ngày càng tăng, khiến Vùng GIUK sẽ trở thành khu vực quan trọng chiến lược. Triển khai lực lượng tác chiến săn ngầm ở Greenland càng giúp Mỹ củng cố biện pháp đối phó”, Newdick nói.
Vị trí Vùng GIUK. Đồ họa: CIA
Nằm ngoài khơi bờ biển phía đông bắc Canada, Greenland được xem như trung tâm của các kế hoạch phòng thủ Bắc Cực. Mỹ đã duy trì Căn cứ Không gian Pituffik, một tiền đồn quân sự ở tây bắc Greenland, từ năm 1953.
Đây là căn cứ xa nhất ở phía bắc của Bộ Quốc phòng Mỹ, có khoảng 150 binh sĩ đồn trú và đóng vai trò tuyến phòng thủ đầu tiên chống lại các cuộc tấn công bằng tên lửa qua vùng Bắc Cực.
Tuy nhiên, ông Trump cho rằng hiện diện quân sự của Mỹ hiện tại chưa đủ để bảo vệ Greenland nếu có một bên nào đó muốn kiểm soát hòn đảo. Ông khẳng định cả Greenland lẫn Đan Mạch và các nước châu Âu đều không đủ năng lực quân sự bảo vệ vùng đất này. Tổng thống Mỹ tin rằng chỉ có Washington mới có thể ngăn chặn nguy cơ đó.
Nga duy trì một số cơ sở quân sự trong khu vực, trong khi Trung Quốc cũng tìm cách tăng ảnh hưởng trong khu vực kể từ khi tuyên bố mình là “quốc gia cận Bắc Cực” vào năm 2018.
Đối với ông chủ Nhà Trắng, hòn đảo cũng đóng vai trò sống còn với dự án phòng thủ tên lửa Vòm Vàng mà chính quyền Mỹ đang xây dựng.
“Mỹ cần Greenland vì mục tiêu an ninh quốc gia. Hòn đảo rất quan trọng đối với hệ thống Vòm Vàng mà chúng ta đang xây dựng. NATO nên mở đường để chúng tôi có được nó. Nếu không làm vậy, Nga hoặc Trung Quốc sẽ làm và điều đó không bao giờ được phép xảy ra”, ông Trump viết trên mạng xã hội Truth Social ngày 16/1.
Tổng thống Mỹ Donald Trump tại căn cứ liên hợp Andrews, Maryland, hôm 16/1. Ảnh: AFP
Khi được hỏi về quan điểm của Điện Kremlin trước tuyên bố của ông Trump, người phát ngôn Dmitry Peskov cho hay có những chuyên gia quốc tế tin rằng bằng cách sáp nhập Greenland, ông Trump “chắc chắn sẽ đi vào lịch sử, không chỉ của nước Mỹ mà là cả thế giới”.
“Thật khó để không đồng tình với các chuyên gia này”, ông nói.
Trong khi đó, Bắc Kinh nói ông Trump không nên lấy Trung Quốc làm “cái cớ” trong vấn đề Greenland. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Mao Ninh tuần trước cho hay “các hoạt động của chúng tôi tại Bắc Cực chỉ nhằm thúc đẩy hòa bình, ổn định và phát triển bền vững, phù hợp với luật pháp quốc tế. Mỹ không nên theo đuổi lợi ích riêng bằng cách lấy các nước khác làm bình phong”.
Phó tổng thống Mỹ JD Vance, người cùng với Ngoại trưởng Marco Rubio gặp gỡ quan chức Đan Mạch và Greenland tại Washington tuần trước, cũng đưa ra cảnh báo với châu Âu.
“Điều chúng tôi yêu cầu những người bạn châu Âu là hãy nghiêm túc hơn đối với an ninh của lãnh thổ đó. Nếu họ không làm, Mỹ buộc phải ra tay”, ông nói hồi đầu tháng.
Quy mô hòn đảo và vị trí chiến lược không phải là lý do duy nhất khiến Greenland thu hút quan tâm toàn cầu. Băng Bắc Cực đang tan, mở ra các tuyến hàng hải mới quanh hòn đảo, có thể rút ngắn đáng kể thời gian vận chuyển hàng hóa giữa Bắc Mỹ, châu Âu và châu Á. Điều này tạo thêm một tầng giá trị kinh tế trong tầm quan trọng chiến lược của vùng lãnh thổ này, theo giới phân tích.
Bên cạnh đó, các mỏ đất hiếm và khoáng sản quan trọng khác của Greenland cũng lọt vào tầm ngắm của ông Trump, khi đây được xem là những thứ thiết yếu cho công nghệ hiện đại, năng lượng tái tạo và các hệ thống quân sự.
Một góc thành phố Nuuk, Greenland ngày 19/1. Ảnh: AP
Đất hiếm, một nhóm gồm 17 loại khoáng sản, ngày càng đóng vai trò quan trọng cho lĩnh vực kinh tế và quân sự. Chúng cho phép các thiết bị điện tử trở nên nhỏ hơn, mạnh hơn, hiệu quả hơn và đặc biệt quan trọng trong các nam châm hiệu suất cao dùng trong xe điện, tuabin gió, máy phát điện và các hệ thống dẫn đường chính xác.
Trung Quốc hiện là nước thống trị chuỗi cung ứng đất hiếm, chiếm khoảng 60% sản lượng khai thác toàn cầu và hơn 90% năng lực chế biến. Trong khi đó, Mỹ vẫn phụ thuộc vào các nguồn nước ngoài khi chưa xây dựng được chuỗi cung ứng đáng tin cậy nội địa.
Khi Mỹ và Liên minh châu Âu tìm cách giảm bớt sự phụ thuộc vào đất hiếm Trung Quốc, Greenland nổi lên như lãnh thổ tiềm năng để khai thác nguồn tài nguyên quan trọng này, ngay cả khi ông Trump tuyên bố “chúng ta cần Greenland vì an ninh quốc gia, không phải vì khoáng sản”.
Đã hơn một lần Tổng thống Mỹ mô tả mối đe dọa mà ông cảm nhận được từ Nga và Trung Quốc trong khu vực. Ông đã viết trong một bài đăng trên Truth Social rằng NATO trong 20 năm qua luôn yêu cầu Đan Mạch loại bỏ mối đe dọa khỏi Greenland.
“Đáng tiếc là Đan Mạch đã không thể làm gì được. Giờ đã đến lúc và điều đó sẽ được thực hiện!!!”, ông viết.
Thanh Tâm