Thương Hiệu Ngày Nay > THƯƠNG HIỆU > Thương hiệu và Hội nhập > Ghé Xuân La tìm lại tuổi thơ

Ghé Xuân La tìm lại tuổi thơ

  • bởi

Một thùng gỗ nhỏ hoặc thùng xốp với vài cục bột màu; một chiếc lược con và nắm que tre nhỏ…những “nghệ sĩ chân đất” của làng Xuân La có mặt khắp các vùng miền gần xa mang niềm vui, sắc màu đến cho các lứa tuổi thiếu nhi. Và giúp cho những người không còn trẻ may mắn có cơ hội tìm lại ký ức tuổi thơ của mình…

to-he-3

Nghệ nhân Ưu tú Đăng Bá Hạ.

Về nguồn tổ tò he

Tâm sự về cái “chốn tổ” tò he Xuân La đầy thiêng liêng, nghệ nhân Ưu tú Đặng Bá Hạ cho hay, trước đây làng thuộc tổng Phượng Dực (huyện Thượng Phúc, phủ Thường Tín, trấn Sơn Nam Thượng). Sang đến thế kỷ XX, Xuân La – còn có tên Nôm là Chà Xuân – thuộc tổng Phượng Vũ (phủ Thường Tín, tỉnh Hà Đông). Ngày nay, Xuân La thuộc xã Phương Phượng Dực (huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội).

Theo nghệ nhân Đặng Bá Hạ, căn cứ vào những tư liệu lịch sử để lại, các nhà khoa học đã khảo cứu nghệ thuật nặn tò he truyền thống ở Xuân La ra đời cách nay đã gần 400 năm. Không phải ngay từ lúc mới “khai sinh” đã mang tên “tò he”. Thời gian đầu, những sản phẩm “chim cò” của làng Xuân La được sử dụng vào việc cúng lễ tại gia; tại hội lễ trong và ngoài làng Xuân La. Không dừng lại ở đó, chúng còn xuất hiện tại những phiên chợ quê nổi tiếng thuộc vùng Sơn Nam Thượng.

Với tâm hồn lãng mạn đầy phong phú và một khả năng sáng tạo đặc biệt, theo thời gian người Xuân La còn “hô biến” những món bột màu truyền thống của mình thành nải chuối, quả cau, chân giò, đĩa xôi… Những sản phẩm đó tạo thành mâm cỗ để người Xuân La thành kính dâng cúng tại đình, chùa. Và những sản phẩm này có màu sắc tương đối giống đồ thực và có pha thêm chút đường nên ăn được. Và người ta gọi chúng là “con bánh”.

Thời gian sau, những người thợ của làng Xuân La nảy ra ý tưởng gắn vào những thứ “đồ chơi chim cò” – “con bánh” của mình những chiếc kèn ống nhỏ xíu. Ở đầu chiếc kèn ống đó người thợ quét thêm một chút mạch nha. Và khi ngậm vào chiếc kèn ấy để thổi sẽ phát ra âm thanh: tò te! Đến lúc này, những sản phẩm được chế từ những nắm bột màu truyến thống của người Xuân La được gọi bằng cái tên mới toanh: Tò te! Sau đấy hai từ “tò te” được gọi chệch ra thành “tò he”. Và hai tiếng “tò he” tồn tại cho đến nay.

to-he-2

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Thành.

Gìn giữ nét văn hóa Việt

Nghệ nhân Đặng Văn Tiên – người đã 20 năm gắn bó với nghề tâm sự: “Tò he, món đồ chơi dân gian là sản phẩm sáng tạo của các thế hệ cha ông người làng Xuân La. Và chỉ có người Xuân La mới có thể làm ra được những món đồ chơi tinh xảo đầy ngộ nghĩnh, đáng yêu từ chính những chất liệu thân thuộc trong đời sống hàng ngày mà thôi. Tò he không chỉ đơn thuần gắn bó với tuổi thơ của biết bao thế hệ người dân tại các vùng – miền khác nhau mà hơn thế, nó còn thể hiện được phần nào đó nét đẹp văn hóa làng. Mà văn hóa làng tức là đồng nghĩa với văn hóa Việt”.

Vốn tính cở mở và thân thiện, anh Tiên kể, nguyên liệu truyền thống để làm tò he là bột gạo tẻ. Có điều muốn giữ được độ dẻo bền lâu của bột, người Xuân La thường pha trộn thêm bột nếp theo tỷ lệ: 10 phần gạo tẻ bổ sung một phần nếp. Thường thì người Xuân La ưu tiên chọn thứ nếp cái hoa vàng để pha với gạo tẻ, sẽ có được thứ bột “như ý” và dễ dàng cho ra món hàng có chất lượng tốt nhất.

Người ta đem trộn thật đều bột nếp – tẻ với nhau trước khi đem ngâm nước rồi cho vào cối đá xay. Khi bột nhuyễn, người ta đem luộc chín và nhào thật nhanh tay. Tiếp đó, bột được nắm lại thành từng vắt. Người Xuân La đặc biệt coi trọng khâu kỹ thuật luộc bột. Và khi làm bột phải tính toán tới yếu tố thời tiết. Vào lúc mùa Đông bao giờ họ cũng làm bột dẻo hơn giai đoạn mùa Hè.

Anh Tiên chia sẻ, một trong những khâu quan trọng bậc nhất là nhuộm màu cho bột. Ngày xưa, các thế hệ tiền bối của làng Xuân La có truyền thống sử dụng các loại màu có nguồn gốc thực vật đem đun sôi với một ít bột. Các màu chủ đạo gồm có bốn màu. Màu vàng được “chiết xuất” từ hoa hòe hoặc củ nghệ. Màu đỏ từ quả gấc. Màu đen từ cây nhọ nồi. Màu xanh lại lấy từ lá riềng hoặc lá trầu không, rau ngót. Còn các màu sắc trung gian khác đều được tạo từ bốn màu này mà ra. Thời nay, màu thực phẩm công nghiệp được dùng để thay thế màu truyền thống. Vì nó đẹp hơn, gia công nhanh, đều, đỡ tốn thời gian, công sức.

to-he-1

Sản phẩm Tò he của làng Xuân La.

Thời xưa, thường thì người làng Xuân La nặn sẵn tò he ở nhà rồi mang ra chợ bán. Các con tò he không được gắn vào thanh tre như bây giờ mà được nặn và đặt lên những vòng tròn như chiếc đĩa. Ngày nay, người ta tạo hình tò he trực tiếp lên que tre và làm ngay tại chợ hoặc các điểm vui chơi công cộng.

Một thùng gỗ nhỏ hoặc thùng xốp với vài cục bột màu; một chiếc lược con và nắm que tre nhỏ… những “nghệ sĩ chân đất” của làng Xuân La có mặt khắp các vùng miền gần xa mang niềm vui, sắc màu đến cho các lứa tuổi thiếu nhi. Và giúp cho những người không còn trẻ may mắn có cơ hội tìm lại ký ức tuổi thơ của mình.

Vậy mà đã có lúc những món tò he tưởng như rã đám mai một trước sự xuất hiện tràn ngập của những thứ đồ chơi công nghệ từ ngoài biên giới tràn vào. Nhưng vì ý thức được giá trị với nghề mà cha ông bao đời khó nhọc sáng tạo nên, người Xuân La đã bảo nhau giữ cho bằng được loại hình nghệ thuật dân gian có một không hai này.

Một trong những nhân vật tiên phong trong việc tìm lại sức sống cho nghề tò he Xuân La chính là nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Thành, người được xem là một trong những “kỳ nhân” trong quá trình hồi sinh làng nghề truyền thống.

Theo nghệ nhân Nguyễn Văn Thành, nghề tò he truyền thống của quê anh “sống lại” không chỉ thuần túy với việc giúp cho bà con “có thêm đồng ra, đồng vào” một cách ổn định. Mà hơn thế, nghệ thuật sáng tạo tò he dân gian của người Xuân La đã có chỗ đứng lâu bền trong đời sống văn hóa thời 4.0, góp phần giáo dục nhiều thế hệ tuổi thơ tại khắp mọi miền đất nước về lịch sử, bản sắc văn hóa và cội nguồn dân tộc Việt.

Ngày nay, những người thợ tò he Xuân La cũng phải tự “làm mới mình” để bắt nhịp với thị hiếu của khách hàng. Không chỉ nặn các con giống, nhân vật dân gian, các nghệ nhân nặn rất nhiều hình thù hiện đại kích thước cũng có nhiều khổ hơn, màu sắc được phối ngẫu hứng và đa dạng. Theo như anh Thành tiết lộ, cả làng Xuân La hiện có khoảng 400 hộ làm nghề, giải quyết việc làm cho 1.586 lao động. Với việc đưa những sản phẩm nghệ thuật của mình vượt khỏi lũy tre làng vươn ra biển lớn đã tạo cho những nghệ sĩ tò he chân quê Xuân La có cơ hội thu về một khoản lợi nhuận khổng lồ, thu nhập cao, đời sống khá giả..

“Hàng năm vào ngày 28/8 âm lịch, những “nghệ sĩ nông dân” làng tò he Xuân La trên khắp mọi miền đất nước lại trở về làng. Mọi người thành kính thắp nén tâm hương tại nhà thờ nghề tổ. Nhờ gìn giữ những giá trị truyền thống mà gần 20 năm qua, nghề tò của quê hương đã được phục hồi, phát triển. Những sản phẩm mang đậm tâm hồn, văn hóa Việt đã và đang tự tin bước ra khỏi lũy tre làng Xuân La để có mặt tại rất nhiều nước trên thế giới như Mỹ, Anh, Nhật, Hàn Quốc…”
Nghệ nhân Nguyễn Văn Thành.

Vũ Lê

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *