Vốn giống như một chất xúc tác. Nếu mô hình tốt, vốn giúp tăng trưởng rất nhanh, nhưng nếu mô hình chưa tốt, vốn sẽ khiến sụp đổ nhanh hơn.
Trong môi trường kinh doanh đầy biến động, nguồn vốn thường được xem là chiếc phao cứu sinh cho các doanh nghiệp đang chật vật. Tuy nhiên, kinh nghiệm thực tế từ những người trong cuộc cho thấy một góc nhìn ngược lại, tiền bạc đôi khi là tác nhân đẩy nhanh quá trình tan rã của một thực thể kinh doanh nếu nền tảng vốn đã bị rạn nứt từ đầu.
Bà Lưu Thị Thu Hương, Nhà sáng lập và CEO của Grandma Lu’s, đưa ra một nhận định: “Vốn giống như một chất xúc tác. Nếu mô hình tốt, vốn giúp tăng trưởng rất nhanh, nhưng nếu mô hình chưa tốt, vốn sẽ khiến sụp đổ nhanh hơn”.
Bà Lưu Thị Thu Hương, Nhà sáng lập Grandma Lu’s trong một lần gọi vốn trên Shark Tank.
Quan điểm này thách thức tư duy của nhiều chủ doanh nghiệp vốn tin rằng chỉ cần có thêm tiền, họ có thể vá víu được các lỗ hổng về nhân sự hay doanh thu. Thực tế, việc dùng tài chính để khỏa lấp các điểm yếu vận hành chỉ là giải pháp tình thế. Bà Lưu Hương nhấn mạnh: “Tiền không giải quyết được cái gốc của sản phẩm, chính sản phẩm phải đúng trước đã”.
Đồng quan điểm, ông Trần Minh Toàn, Nhà sáng lập PLV Chicken, phân tích sâu hơn về khía cạnh định lượng của mô hình kinh doanh. Ông cho rằng các chỉ số tài chính cơ bản mới là thước đo sự sống còn, chứ không phải quy mô vốn huy động được. Theo ông Minh Toàn: “Nếu chỉ số Unit Economics (kinh tế đơn vị) của doanh nghiệp không tốt, thì dù có gọi được vốn đi chăng nữa, mô hình đó cũng khó lòng thành công”. Khi các đơn vị kinh doanh nhỏ nhất không tự tạo ra thặng dư bền vững, việc nạp thêm vốn chỉ đơn giản là kéo dài cơn “hấp hối” trên một quy mô lớn hơn và tốn kém hơn.
Nghịch lý về lợi nhuận là một cái bẫy phổ biến khi doanh nghiệp bắt đầu bước vào giai đoạn tăng trưởng nóng. Bà Lưu Hương cho biết, tại Grandma Lu’s, mặc dù cửa hàng đầu tiên đạt mức lợi nhuận ấn tượng từ 50 triệu đến 100 triệu đồng mỗi tháng, nhưng kịch bản đã thay đổi hoàn toàn khi tiến hành nhân rộng. Việc mở thêm hai chi nhánh đã kết thúc bằng sự thất bại hoàn toàn.
Từ trải nghiệm xương máu này, bà Lưu Hương nhìn nhận, nếu hệ thống chưa đủ độ chín thì việc gọi vốn, mở rộng quy mô không phải là biểu tượng của thành công mà là một “gánh nặng rất lớn”.
Sự lệch pha giữa định vị thương hiệu và thị trường mục tiêu là một nguyên nhân khác khiến vốn đầu tư bị lãng phí. Grandma Lu’s từng vấp phải sai lầm khi sử dụng tên thương hiệu mang phong cách ngoại nhưng lại đặt cửa hàng tại khu chợ phục vụ người lao động Việt Nam. Hệ quả là doanh nghiệp phải đóng cửa và thực hiện một cuộc tái định vị tốn kém sang phân khúc cao cấp tại Quận 1 TP HCM để tồn tại.
Sự đào thải của thị trường đối với các sản phẩm “tự huyễn hoặc” cũng rất khốc liệt. Ông Trần Minh Toàn cho biết, PLV Chicken từng kiên trì theo đuổi mô hình gà rán “healthy” sử dụng dầu và bột gạo lứt trong suốt 2 năm. Tuy nhiên, phản ứng tiêu cực của thị trường đã buộc nhà sáng lập phải thay đổi hoàn toàn định hướng sản phẩm để không bị xóa sổ.
Mặc dù không phải là liều thuốc tiên, nhưng vốn sẽ rất hiệu quả nếu được sử dụng để tối ưu hóa mô hình và sản phẩm, tạo ra lợi thế cạnh tranh thực thụ. Ông Trần Minh Toàn lấy ví dụ nếu đầu tư xây dựng bếp trung tâm có thể giúp giảm giá vốn thịt gà từ 70.000 đồng/kg xuống còn 60.000 đồng/kg cho hệ thống 10 chi nhánh (với mức tiêu thụ khoảng 1 tấn mỗi tháng). Đây là cách dùng vốn để trực tiếp cải thiện biên lợi nhuận từ gốc.
Bên cạnh đó, giá trị của vốn không chỉ nằm ở tiền mặt. Việc lựa chọn các nhà đầu tư cá nhân (Angel Investors) phù hợp mang lại những giá trị cộng hưởng không thể đo đếm bằng số liệu tài chính thuần túy. Đó có thể là mạng lưới quan hệ, sự hỗ trợ trong tìm kiếm mặt bằng và tư vấn chuyên môn vận hành chuyên sâu.
Việc nhân rộng quy mô chỉ nên được thực hiện khi mỗi mắt xích trong mô hình đã được soi xét kỹ lưỡng và chứng minh được khả năng sinh lời độc lập. “Đừng để sự hưng phấn của nguồn vốn mới che mờ những rủi ro của một hệ thống chưa chuẩn hóa”, bà Lưu Hương nói.