Không gian phát triển mở rộng tạo điều kiện để TP HCM hình thành cấu trúc đô thị đa cực, kết nối các động lực tăng trưởng với mục tiêu nâng cao chất lượng sống.
Đây không chỉ là yêu cầu đổi mới tư duy quy hoạch phù hợp với sự thay đổi quy mô địa giới hành chính, mà còn mở ra cơ hội tổ chức lại không gian phát triển dài hạn, hình thành cấu trúc đô thị hiện đại, nâng cao năng lực cạnh tranh và chất lượng sống của người dân.
Hệ thống giao thông công cộng không chỉ phục vụ nhu cầu đi lại mà còn trở thành nền tảng kết nối các cực phát triển, hình thành những hành lang tăng trưởng mới cho TP HCM.
Tái cấu trúc không gian
Mục tiêu xây dựng TP HCM trở thành siêu đô thị sáng tạo, bền vững và đáng sống đồng nghĩa với việc thay đổi cách nhìn về thành công của một đô thị. Một thành phố hiện đại không còn được đánh giá chủ yếu bằng quy mô kinh tế hay số lượng công trình cao tầng, mà bằng chất lượng sống, sự an toàn, tính nhân văn, chất lượng môi trường và khả năng tạo dựng giá trị bền vững cho cộng đồng. Con người phải trở thành trung tâm của mọi quyết định quy hoạch và phát triển.
Sau khi mở rộng địa giới, TP HCM không còn chỉ được định hình theo mô hình một trung tâm và các đô thị vệ tinh ở 4 phía như trước đây mà cần từng bước phát triển theo cấu trúc đa cực. Khu vực phường Bình Dương và Khu Tây Bắc trở thành cực phát triển phía Bắc với lợi thế công nghiệp và nông nghiệp công nghệ cao gắn với khu kinh tế cửa khẩu Tây Ninh nối vào đường Xuyên Á; phía Đông Nam hình thành không gian kinh tế biển gắn với cụm cảng Thị Vải – Cái Mép – Cần Giờ và chuỗi đô thị du lịch biển từ Cần Giờ đến Vũng Tàu, Long Hải, Hồ Tràm. Đồng thời, sự kết nối với Đồng Nai, Tây Ninh và các địa phương lân cận mở ra một không gian phát triển liên kết vùng rộng lớn hơn.
Trong cấu trúc đó, mỗi cực phát triển cần có chức năng riêng và phát huy lợi thế riêng. Trung tâm hành chính – tài chính, trung tâm công nghiệp công nghệ cao, trung tâm logistics, cảng biển, du lịch hay đổi mới sáng tạo không cạnh tranh với nhau mà bổ trợ lẫn nhau trong một chỉnh thể thống nhất. Chính sự phân công chức năng hợp lý sẽ tạo ra các cực tăng trưởng mới, đồng thời phân bổ cơ hội việc làm, dịch vụ và chất lượng sống đồng đều hơn trên toàn vùng đô thị.
Để hiện thực hóa cấu trúc này, phát triển theo định hướng giao thông công cộng (TOD) cần được nhìn nhận đúng với bản chất của nó. TOD không chỉ là phát triển các khu đô thị quanh nhà ga metro mà là mô hình tổ chức lại không gian đô thị dựa trên hệ thống giao thông công cộng khối lượng lớn. Metro, đường sắt, đường bộ cao tốc, đường thủy và hàng không không chỉ phục vụ nhu cầu đi lại mà còn trở thành nền tảng kết nối các cực phát triển, hình thành những hành lang tăng trưởng mới.
Khi sân bay Long Thành đi vào khai thác cùng với mạng lưới metro và đường sắt liên vùng được mở rộng, TP HCM sẽ có điều kiện kết nối chặt chẽ hơn với Đồng Nai và các địa phương lân cận. Không gian phát triển liên hoàn này sẽ góp phần tái phân bổ dân cư, mở rộng cơ hội việc làm, giảm áp lực lên khu vực nội đô và tạo thêm điều kiện để phát triển nhà ở với chi phí hợp lý hơn.
Tuy nhiên, TOD chỉ phát huy hiệu quả khi được tích hợp ngay từ giai đoạn quy hoạch. Việc phát triển đô thị trong bán kính đi bộ quanh các nhà ga cần được tính toán đồng thời với quy hoạch giao thông, nhà ở, hạ tầng xã hội, tài chính đất đai và cơ chế khai thác quỹ đất. Nếu mỗi lĩnh vực triển khai riêng lẻ, rất khó tạo ra hiệu quả tổng thể.
Quá trình phát triển cũng đòi hỏi đổi mới về tư duy. Trước hết là tư duy khoa học, trong đó mọi quyết định phải dựa trên dữ liệu, luận cứ và đánh giá rõ hiệu quả kinh tế – xã hội. Tiếp theo là tư duy đa ngành bởi TOD không chỉ là câu chuyện của giao thông mà còn liên quan đến quy hoạch, tài chính, đất đai, đầu tư, nhà ở và nguồn nhân lực. Cuối cùng là tư duy kinh tế thị trường nhằm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân, qua đó thu hút hiệu quả nguồn lực xã hội cho phát triển hạ tầng.
Song song với việc đó, công tác giải phóng mặt bằng cần được chuẩn bị kỹ lưỡng trước khi triển khai dự án. Việc lựa chọn và điều chỉnh hướng tuyến metro theo tinh thần TOD một cách hợp lý ngay từ đầu sẽ dễ dàng, nhanh chóng, và hiệu quả hơn nhiều so với điều chỉnh trên thực địa khi công trình đã khởi công, đồng thời giảm chi phí, rút ngắn tiến độ và hạn chế những tác động không cần thiết đối với người dân.
Nâng chất lượng sống
Đích đến của quá trình tái cấu trúc không gian không phải là tạo thêm nhiều công trình hay những khu đô thị giống nhau, mà là hình thành một đô thị đa bản sắc. Khu vực trung tâm tiếp tục gìn giữ những giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ, trong khi các cực phát triển mới trở thành không gian của đổi mới sáng tạo, công nghệ cao, logistics, kinh tế biển và du lịch. Mỗi khu vực có bản sắc riêng nhưng vẫn được kết nối thuận tiện bằng hệ thống giao thông công cộng hiện đại.
Một đô thị đáng sống không có nghĩa mọi khu vực đều giống nhau. Điều quan trọng là người dân có nhiều lựa chọn phù hợp với điều kiện và nhu cầu của mình. Người lao động có thể tiếp cận nơi ở phù hợp với thu nhập; chuyên gia và nhà đầu tư tìm thấy môi trường làm việc thuận lợi; còn khu vực trung tâm có thêm dư địa để phát triển cây xanh, không gian công cộng và cải thiện môi trường sống.
Thành công của một siêu đô thị vì thế không nên chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng kinh tế hay quy mô xây dựng. Giá trị bền vững nằm ở khả năng nâng cao chất lượng sống, thu hút nhân tài, doanh nghiệp và các nguồn lực sáng tạo, đồng thời tạo dựng môi trường phát triển hài hòa giữa kinh tế, xã hội và môi trường.
Nếu kiên trì theo đuổi định hướng đó, TP HCM không chỉ mở rộng về quy mô mà còn có cơ hội trở thành một siêu đô thị đa bản sắc, có sức cạnh tranh cao trong khu vực, nơi mỗi cực phát triển đều đóng góp vào sự thịnh vượng chung và mỗi người dân đều được hưởng lợi từ một môi trường sống chất lượng hơn.